POWRÓT

TERENOZNAWSTWO

 

 Orientowanie się w terenie

 
 

Orientowanie się bez mapy i marsz na azymut

Istota orientowania się
Busola (kompas)
Marsz na azymut


Istota orientowania się

Orientowaniem się w terenie nazywamy określenie punktu, w którym znajdujemy się (punkt stania) i stron świata względem otaczających nas przedmiotów terenowych, form terenu. Orientowanie wymaga umiejętności prawidłowego wyszukiwania i wykorzystania przedmiotów orientacyjnych, określenia w terenie kierunku (tzn. pomiaru kątów) i odległości.
Orientowanie się w terenie możemy przeprowadzić;

  • z wykorzystaniem przedmiotów orientacyjnych
  • za pomocą busoli

Wykorzystanie przedmiotów orientacyjnych

Często w czasie marszu, różnego rodzaju prac wykonywanych w terenie zachodzi potrzeba określenia miejsca stania, kierunku marszu oraz położenia różnych obiektów i kierunków w terenie. Czynność ta jest możliwa do wykonania jeżeli znamy wzajemne położenie przedmiotów orientacyjnych, którymi mogą być dowolne przedmioty terenowe i szczegóły rzeźby terenu, dobrze widoczne i wyróżniające się w terenie.
Z tego wynika, że jeżeli będziemy chcieli swobodnie poruszać się w nieznanym terenie, pierwszą czynnością którą powinniśmy wykonać jest wybranie wokół siebie trzech - czterech najbardziej charakterystycznych, widocznych z daleka przedmiotów orientacyjnych. Należy dokładnie zapamiętać ich wygląd zewnętrzny i ich wzajemne rozmieszczenie, aby w razie potrzeby można wykorzystać je podczas przemieszczania się w zamierzonym kierunku.

Ten sposób orientowania się w terenie jest znacznie ułatwiony w terenie odkrytym i z mocno zaznaczoną rzeźbą. Trudność pojawia się w warunkach złej widoczności (noc, las, itp.) oraz braku przedmiotów orientacyjnych. Wtedy konieczne staje się przeprowadzenie rozpoznania terenu i przygotowanie sztucznych dozorów (kopce, ułożone kamienie, nacięcia na drzewach na umówionej wysokości itp.), które ułatwiają orientowanie się.
Można także stosować znakowanie trasy środkami i przedmiotami odróżniającymi się od otoczenia, rozmieszczonymi w taki sposób, aby po osiągnięciu jednego z nich był widoczny następny. Mogą to być na przykład kawałki kolorowej bibuły wiszącej na drzewach.
Orientowanie sie w terenie wymaga dużej uwagi i spostrzegawczości oraz odpowiedniej wprawy w szybkim odnajdywaniu i zapamiętywaniu szczegółów oraz drobnych cech charakteryzujących dany odcinek terenu. Szczególnie jest to przydatne podczas różnego rodzaju zabaw organizowanych w lasach jak i pod czas zbierania grzybów w lesie.
Dla nabycia wprawy w tym zakresie wskazane jest wykonanie następujących ćwiczeń;

  • wyszukiwanie w terenie jednorodnym najbardziej widoczne przedmioty. Tymi przedmiotami mogą być charakterystyczne drzewa (liściaste w lesie iglastym) itd.
  • podczas przemieszczania się w terenie zakrytym zapamiętać kolejność i charakterystyczne cechy spotykanych po drodze przedmiotów oraz przybliżone odległości pomiędzy nimi.

Orientowanie się za pomocą busoli lub kompasu

W odróżnieniu od wcześniej opisanego sporobu orientowania się w terenie, wykorzystanie busoli lub kompasu znacznie usprawnia orientowanie się w terenie. A mianowicie posiadając busolę lub kompas zawsze jesteśmy w stanie wyznaczyć strony świata a następnie widząc otaczające nas przedmioty terenowe lub formy terenu określić miejsce w którym znajdujemy się. Tak samo przy pomocy busoli lub kompasu możemy wyznaczyć kierunki przemieszczania sie w terenie o czym bedzie mowa w kolejnych częściach. Klasycznym przykładem może być wykonanie marszu na azymut


Busola (kompas) i jego wykorzystanie

Busola lub kompas to urządzenia, które niezależnie od warunków pogodowych, dość dokładnie pomogą nam wyznaczyć kierunki świata. Zasada wykorzystania tych przyrządów oparta jest na właściwościach igły magnetycznej. Swobodnie wisząca igła magnetyczna, pod wpływem pola magnetycznego Ziemi, dąży do zajęcia ściśle określonego położenia w przestrzeni.
Przystępując do określania stron świata przy pomocy kompasu czy busoli powinniśmy zwrócić uwagę na kilka rzeczy:

  • sprawdzić czułość igły magnetycznej. W tym celu ustawiamy busolę lub kompas na poziomym podłożu. Gdy igła przestanie się poruszać zbliżamy do niej metalowy przedmiot. Po krótkiej chwili usuwamy przedmiot. Jeżeli po tej czynności igła magnetyczna powraca na swoje poprzednie położenie oznacza to, że czułość przyrządu jest dobra. Jeżeli po każej takiej próbie igła będzie wskazywać inny kierunek, oznacza to, że busola lub kompas jest rozmagnesowany i nie nadaje się do dalszego użytku.
  • uważac na obecność metalowych przedmiotów. Zakłócenia w pracy busoli lub kompasu mogą wywołać nawet metalowe guziki (z odległości ok. 10-15 cm), ale przede wszystkim powinniśmy zwracac uwagę na mosty, wiadukty, szyny kolejowe i inne duże konstrukcje stalowe (potrafią one zakłócić pracę busoli czy kompasu w odległości od 20 do 50 m).
  • pomiary może również utrudnić obecność ciężkiego sprzętu (koparki, samochody, dźwigi, itp.)
  • należy również unikać pracy z busolą lub kompasem podczas burzy, w czasie wyładowań atmosferycznych oraz w pobliżu linii energetycznych.

Znane busole to; busola Adrianowa, busola AK.

Powszechnie u nas znaną jest busola AK, która różni się od busoli Adrianowa tym, że podziałka na limbusie podana jest tylko w tysięcznych. Wartość każdej działki wynosi 100 tysięcznych co w miarze stopniowej odpowiada 6o. Busola Adrianowa posiada dwie podziałki:

  • wewnętrzną - w stopniach, z podziałem co 3o i opisem co 15o;
  • zewnętrzną - w tysiecznych, z podziałem co 0-50 i z opisem co 5-00.

Kompas podobnie jak busola jest przyrządem do wyznaczania kierunku północnego za pomocą igły magnetycznej swobodnie poruszającej się wokół pionowo ustawionej osi.
Najczęściej są wykonane w kształcie różnego rodzaju "pudełeczek" lub mają kształt linijki. Wykonane są z tworzywa sztucznego i nie zawierają przyrządów celowniczych. Mimo tego że nie posiadają przyrządów celowniczych są powszechnie stosowane w różnego rodzaju imprezach na orientację.

Aktualnie w handlu jest dostępnych wiele różnych typów kompasów. Ogólnie kompasy możemy podzielić na dwie grupy;

  • kompasy ogólnego przeznaczenia
  • kompasy dla zawodników z czasem ustalenia pracy igły do 2 sek.

W zależności od sposobu noszenia dzielimy je na;

  • płytkowe
  • kciukowe

Przy pomocy kompasu możemy zorientować mapę, wyznaczyć kierunek ruchu przemieszczania sie w terenie oraz zmierzyć azymuty w terenie i na mapie.


Marsz na azymut

Marsz na azymut jest klasycznym przykładem wykorzystania busoli lub kompasu podczas poruszania się w terenie nieznanym, po bezdrożach, w lesie, w nocy, podczas mgły i zimą przy zawianych drogach, gdy nie widać przedmiotów orientacyjnych. Istota marszu sprowadza sie do wykonania przemieszczenia w zadanym kierunku, poprzez podanie azymutu magnetycznego i odległości.

Azymutem nazywamy kąt zawarty pomiędzy kierunkiem północnym (Płn) a kierunkiem marszu (K), liczony w prawo.
W zależności od tego z jakim kierunkiem pokrywa się oś biegunowa (kierunek północny), rozróżniamy następujące azymuty; topograficzny (T), geograficzny (G) i azymut magnetyczny (M)..

Podczas marszu kierunek utrzymuje się za pomocą busoli lub kompasu według podanego azymutu magnetycznego. Wielkości azymutu magnetycznego zazwyczaj przygotowuje sie z mapy lub jeżeli pozwala nam czas, bezpośrednio w terenie podczas dobrej widoczności. Aby przygotowac dane do marszu na azymut z mapy należy;

  • wykreślić na mapie marszrutę dzieląc ją na odcinki od jednego zakrętu (punktu orientacyjnego) do następnego
  • dla każdego odcinka mierzy się na mapie i zapisuje azymuty topograficzne kierunków marszu i poprzez wprowadzenie poprawek na zboczenie igły magnetycznej przelicza się na azymuty magnetyczne.

Azymuty z mapy wyznacza się mierząc za pomocą kątomierza lub kompasu płytkowego kąt, który wyznacza wartość azymutu.

Przy posługiwaniu się kompasem płytkowym postępujemy w sposób następujący (rysunek obok);

  • krawędzią płytki kompasu łączymy punkty 1 i 2 w taki sposób aby strzałka na płytce wskazywała kierunek marszu;
  • pierścień kompasu obracamy w taki sposób aby linie Płn - Płd na pierścieniu były równoległe do lini siatki kilometrowej a strzałka wskazywała kierunek Płn;
  • na pierścieniu odczytujemy wartość kąta, który jest poszukiwanym azymutem;
  • w podanym przykładzie azymut ma wartość - 328o.

Kolejną czynnością będzie uwzględnienie poprawki na zboczenie igły magnetycznej.

Po określeniu i zapisaniu azymutów magnetycznych wszystkich odcinków mierzy się na mapie długości każdego odcinka wyrażając je w metrach. Tak przygotowane dane zapisuje się na szkicu marszruty albo w tabeli marszu.

TABELA MARSZU

Lp.

Odcinek drogi

Azymut magnetyczny

Odległość w metrach

1.

drzewo - samotne drzewo

328o

170 m

2.

samotne drzewo - skrzyżowanie

120o

210 m

Podczas praktycznego wykonywania marszu na azymut postępujemy odwrotnie. W pierszej kolejności na punkcie wyjściowym na pierścieniu kompasu ustawiamy wartość azymutu odczytaną z tabeli marszu. Natępnie obracamy się razem z kompasem tak długo aż koniec igły ustawi się naprzeciw 0o (N) na podziałce.
Po uspokojeniu się igły magnetycznej kompasu, przedłużamy wzrokiem kierunek strzałki narysowanej na płytce co jest poszukiwanym azymutem. W tym kierunku wykonujemy marsz wypatrując wymienionego w tabeli marszu kolejnego przedmiotu orientacyjnego. Po dojściu do niego ponownie wyznaczamy kolejny azymut do następnego pośredniego przedmiotu orientacyjnego i maszerujemy dalej. Tak postępujemy do chwili, aż przejdziemy pokonamy całą trasę do punktu końcowego.

Kierunek marszu a przeszkody terenowe

Wykonanie marszu na azymut w warunkach dobrej widoczności, w terenie odkrytym i wyraźnych przedmiotach orientacyjnych nie jest trudne do wykonania. Trudność pojawia się w momencie pojawienia przeszkód terenowych, którymi mogą być; drzewa, zabudowania, skały, przeszkody wodne, itp.
Każda przeszkoda wymusza odejście w prawo lub w lewo.

Z obliczeń wynika, że jeżeli w czasie marszu odejdziemy od wyznaczonego kierunku o kąt wynoszący 1o, to na odległości 1 km powstaje błąd położenia równy 20 m a jeżeli błąd kierunku będzie miał wartość 5o to błąd położenia na odległości 1km wyniesie 100 m..
Dobrze ilustruje to rysunek A. Z rysunku A wynika, że wraz odległością rośnie również błąd położenia. Błąd kierunku powstaje najczęściej w wyniku złego odejścia od punktu oraz wskutek omijania przeszkód terenowych.
Wpływ przeszkód terenowych ilustruje rysunek B. W naszym przypadku maszerujący omija przeszkodę z lewej strony. Jeżeli na wysokości przeszkody maszerujący będzie nadal utrzymywał kierunek wyznaczony w miejscu znajdowania się poprzedniego przedmiotu orientacyjnego (1) to na wysokości kolejnego przedmiotu orientacyjnego (2) powstanie błąd położenia (patrz rysunek B).

Dla uniknięcia powstania błędu położenia w wyniku omijania przeszkody terenowej, należy po minięciu przeszkody wrócić na kierunek (linia przerywana) wyznaczony w miejscu znajdowania się przedmiotu obserwacyjnego (1).
Jeżeli w czasie wykonywania marszu na azymut, kiedy przejdziemy oznaczoną odległość w żądanym kierunku i nie znajdziemy określonego przedmiotu orientacyjnego, wówczas należy go szukać w pobliżu, granicach obwodu, którego promień wynosi około 1/10 przebytej odległości.


Orientowanie się z mapą »»» 

  

 (C) 2015 - 2016 Wydział Przyrodniczo-Techniczny Karkonoskiej Państwowej Szkoły Wyższej. All Rights Reserved